Ik wil jullie als generatie meenemen in mijn morele zoektocht.
Buiten het systeem denken
Laten we even buiten het systeem denken, want het systeem is erg gefocust op het kapitalisme. Als je in de schappen van de supermarkt staat, worden er zoveel dingen verkocht die je niet nodig hebt. De mens wil op het gebied van economische waarden ook vooruit. Maar als je iets simpels als voedsel neemt, zit daar eigenlijk een heel systeem achter. En juist dat vind ik interessant: wat zit er allemaal achter iets wat voor ons zo normaal is geworden?
En juist daar begint voor mij de verbinding tussen de verschillende waarden. Want economische waarde staat niet los van ecologische en sociale waarde. De manier waarop wij voedsel produceren, kopen en consumeren heeft invloed op de natuur, maar ook op mensen. We willen economisch vooruit, maar de manier waarop we dat doen heeft ook gevolgen voor onze leefomgeving.
De maatschappij is echt gefocust op negatief nieuws. En ik denk ook wel dat veel jongeren klimaatstress voelen. En oh my god, dat snap ik met wat er nu aan ellende gebeurt in de wereld. Daar gaan we vandaag even van afstappen.
Stel je even voor dat al het nieuws dat we dagelijks via de media consumeren, ook gebaseerd is op de goede dingen die in de wereld aan het gebeuren zijn. En dat daar ook de focus op ligt. We kunnen er ook met een liefdevolle blik naar kijken naar wat we allemaal wel kunnen betekenen. Ik wil gewoon even die radicale verbeelding van jou even naar boven brengen.
Hoe onze samenleving is ingericht, voornamelijk op zoveel mogelijk winst maken, is zeker geen onderwerp waar maar één issue naar voren kan komen. Ecologische, sociale en economische waarden lopen hierin voortdurend door elkaar heen. Daarom is dit slechts een inleiding, om jou een inzicht te geven van mijn gedachtegoed en dat van vele anderen. Er zijn namelijk enorm veel filosofen, biologen en wetenschappers die zich net als wij ontfermen over hoe de mensheid zich zou moeten gedragen voor een betere toekomst. En wat dan waarschijnlijk niet meer als een verrassing naar boven komt, is het feit dat er talloze oplossingen worden voorgesteld.
Ik geloof dat iedereen wel zijn eigen beeld heeft over zijn versie van de toekomst. Deze zijn natuurlijk ook gevormd door je eigen leefomgeving, namelijk je eigen sociale kring, je eigen waarden en de waarde die jonge mensen die tussen natuur en een moderne stad staan aan de natuur zijn gekoppeld.
Echter, is er nog een klein hoekje consensus te vinden. De wereld moet er anders uitzien dan hoe die er nu uitziet. Maar we moeten wel blijvend rekening houden met het verschil in menselijke wereldbeeld.
Democratisch samenleven met dieren
Eva Meijer, filosoof, schrijft in haar boek De soldaat was een dolfijn over de centrale vraag hoe we op een democratische manier kunnen samenleven met niet-menselijke dieren. Haar boek gaat nog een stap verder dan alleen dierenwelzijn. Meijer vraagt zich af of niet-menselijke dieren ook gezien kunnen worden als politieke dieren en hoe zij een vorm van medezeggenschap kunnen krijgen.
Maar toen ik dat las, dacht ik: wat zijn mijn morele waarden? En hoe kan ik dan naar een dier kijken als meer dan alleen een dier dat er voor de mens is?
Een belangrijk punt in haar gedachtegang is dat wij mensen niet altijd onze eigen manier van denken en communiceren als maatstaf moeten nemen. Vanuit de biologie leren we namelijk steeds meer over dieren en hun gedrag. Ze kunnen communiceren, samenwerken, zich aanpassen en gedrag laten zien waarvan we vroeger misschien dachten dat het alleen bij mensen voorkwam.
Misschien kunnen we door ons eigen inlevingsvermogen onze morele blik vergroten. Voor de meeste volwassenen onder ons die vader of moeder zijn, kan het begrip van ouderschap bijvoorbeeld helpen om anders naar een koe te kijken. Een koe heeft ook een binding met haar kalf. Dat betekent niet dat een koe hetzelfde is als een mens, maar wel dat we ons kunnen afvragen wat een dier zelf ervaart en nodig heeft.
Bloei van gedachtegang
Als we naar onze huidige patronen kijken in onze samenleving, zoals het houden van dieren, bijvoorbeeld koeien in een stal, komen er steeds meer vragen naar boven. Zouden dieren volgens Meijer bijvoorbeeld recht moeten hebben op een bepaalde leefruimte, op waardevolle relaties en op bescherming tegen onnodig lijden?
Noemen we dit rechtvaardig omgaan met dieren door behulp van ons inlevingsvermogen?
Het opbloeien van deze nieuwe gedachtegangen en het gebruik van ons menselijke inlevingsvermogen begon al vroeg zijn zaadje te planten in de filosofie. Meijer laat zien dat het verschil tussen mens en dier door de geschiedenis heen vaak groot is gemaakt. Filosofen zoals Aristoteles, Kant en Descartes dachten vanuit verschillende perspectieven na over wat de mens onderscheidt van dieren. Tegelijkertijd waren er ook denkers die juist meer continuïteit tussen mens en dier zagen.
En misschien is dat precies waar ik nieuwsgierig naar ben. Niet alleen naar wat wij als mens denken dat een dier is, maar naar wat een dier zelf laat zien.
Religie en het wereldbeeld
Het onderscheid tussen mensen en dieren in verschillende wereldbeelden is groter dan je misschien denkt. In het westerse christendom werd het dier traditioneel vaak als fundamenteel anders gezien dan de mens. Ook denkers als Aristoteles, Kant en Descartes hadden ideeën waarin de mens duidelijk van het dier werd onderscheiden.
Gelukkig zijn er in de geschiedenis ook andere ideeën over dieren te vinden. En toen ik hier verder over nadacht, kwam ik iets tegen waar ik zelf eigenlijk nog nooit van had gehoord: kasjroet.
Kasjroet zijn de Joodse spijswetten. Ze bepalen onder andere welke dieren gegeten mogen worden en hoe voedsel bereid moet worden. Maar wat ik hier interessant aan vind, is dat je vanuit zulke oude regels ook opnieuw kunt gaan nadenken over onze relatie met dieren, voedsel en de natuur.
Rabbijn Clary Rooda heeft bijvoorbeeld gepleit voor een ecologische benadering van de Joodse spijswetten. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar wat wel en niet gegeten mag worden, maar ook naar onderwerpen zoals dierenwelzijn, duurzaamheid en de manier waarop ons voedselsysteem is ingericht.
En daar moest ik eigenlijk weer denken aan mijn eerste gedachte: wat zit er allemaal achter dat ene product in het schap van de supermarkt?
Want als je een stuk vlees, een aardappel of een ander product koopt, zie je uiteindelijk alleen het eindresultaat. Maar daarachter zit een heel systeem van dieren, planten, mensen, grond, water, energie en geld.
En precies daar komen voor mij de ecologische, sociale en economische waarden weer bij elkaar.
Biologie
En dan komen we bij biologie.
Want hoe meer ik hierover nadenk, hoe meer ik merk dat biologie eigenlijk een hele belangrijke schakel is. Vanuit de biologie leren we steeds meer over dieren en hun gedrag. Maar voor mij gaat het niet alleen om wat we wetenschappelijk over een dier kunnen vertellen. Het gaat ook om de manier waarop die kennis ons eigen beeld van een dier kan veranderen.
En dan moet ik weer denken aan de filosofen die ik eerder benoemde. Aristoteles, Kant en Descartes keken ieder op hun eigen manier naar het verschil tussen mens en dier. Bij Aristoteles stond de mens als onderdeel van een bepaalde natuurlijke rangorde, terwijl Kant vooral keek naar de mens als rationeel en moreel wezen. Descartes maakte een veel scherper onderscheid en zag dieren niet als wezens met dezelfde vorm van bewustzijn als mensen.
Als je deze ideeën naast elkaar legt, zie je dat de manier waarop we naar dieren kijken niet vanzelfsprekend is. Het hangt ook samen met de manier waarop we als mens naar onszelf kijken. En juist daarom vind ik het interessant om die vraag opnieuw te stellen: wat gebeurt er als je die gedachte niet alleen bij een filosoof laat, maar gewoon bij een koe neerlegt?
Een koe wordt voor ons al snel gewoon een koe. We hebben er een bepaald beeld van en weten waarvoor we het dier houden. Maar als ik daar iets langer over nadenk, vraag ik me af: hoe kijk ik eigenlijk naar een koe als ik mijn eigen menselijke beeld even probeer los te laten?
En hier merk ik dat ik zelf ook wel even bij stil moet staan. Want wat ik bij een mens onaanvaardbaar zou vinden, accepteren we bij een koe soms zonder er echt over na te denken. Niet omdat we bewust kwaad willen doen, maar omdat het onderdeel is geworden van hoe wij met dieren omgaan.
En dat vind ik ergens best confronterend.
Ik zeg hiermee niet dat een koe hetzelfde is als een mens. Dat zou ook veel te makkelijk zijn. Ik weet niet hoe een koe de wereld ervaart en ik kan mijn eigen menselijke gevoelens niet zomaar op een koe plakken. Maar juist daarom vind ik het interessant om erover na te denken.
Ik ben zelf geen moeder, dus ik kan niet vanuit die ervaring spreken. Ik kan me alleen proberen voor te stellen wat het betekent om een band met je kind te hebben. En juist daardoor vraag ik me af: op welk moment helpt mijn begrip van ‘moederschap’ mij om een koe beter te zien?
Misschien is dat ook wel het punt waar ik naartoe wil met deze tekst. Niet dat we meteen alle antwoorden hebben, maar dat we onszelf soms de vraag stellen waarom we bepaalde dingen bij mensen onaanvaardbaar vinden en ze bij dieren veel makkelijker accepteren.
En eerlijk gezegd weet ik zelf ook nog niet precies waar voor mij die grens ligt. Maar ik vind het juist interessant om die vraag te blijven stellen.
En misschien is dat wel waar biologie en mijn morele zoektocht elkaar raken. Door meer te leren over een dier, kan je ook opnieuw gaan nadenken over het beeld dat je van dat dier hebt.
Niet meteen bepalen wat een koe voor ons is, maar eerst nieuwsgierig worden naar wat een koe eigenlijk ís.
En misschien geldt dat ook voor ons als generatie.
Ik wil jullie als generatie meenemen in die gedachte van meliorisme. Het idee dat de wereld verbeterd kan worden door menselijke inzet. Niet omdat ik denk dat wij alles kunnen oplossen, maar omdat ik geloof dat we samen wél iets kunnen veranderen.
Ik wil jullie niet vertellen hoe jullie moeten leven. Ik wil jullie juist door iets mee te maken, door samen te kijken, te onderzoeken en vragen te stellen, laten ervaren wat er allemaal mogelijk is.
Misschien kunnen we elkaar daarin helpen.
Niet iedereen hoeft hetzelfde te denken. Niet iedereen hoeft dezelfde waarden te hebben. Maar we kunnen elkaar wel in verbinding brengen met de wereld om ons heen. Met dieren, planten, voedsel, natuur en uiteindelijk ook met elkaar.
Want misschien begint verandering niet met het hebben van alle antwoorden.
Misschien begint het gewoon met nieuwsgierig zijn.
En dan verder
In ieder geval. De zaadjes van deze gedachtegang zijn geplant.
We leven in een crisis, maar dit is niet te vergelijken met een periode uit de geschiedenis waarin klimaatverandering een normaal verschijnsel was. We hebben zwakke schakels, maar ook sterke punten. Er zijn enorm veel dingen die misgaan in de wereld, maar er zijn ook o zo veel mooie dingen die in het nieuws besproken zouden kunnen worden, maar de omroep niet halen.
Ik hou hoop dat de toekomst een mooiere wereld voor ons laat zien door middel van moreel denken.
En wij als studenten iets kunnen betekenen voor onze toekomst.
Ik heb echt vertrouwen in ons.
Klimaatverandering
Inleiding
We leven in een tijd van een sterk veranderd klimaat.
Misschien klinkt het bijna niet te geloven: want de aarde bestaat al 4,5 miljard jaar en het klimaat is altijd al sterk veranderd. Maar dit soort veranderingen gaan normaal gesproken over honderdduizenden jaren plaatsvinden, terwijl wat er nu gebeurt in slechts enkele decennia plaatsvindt.
Er is dus eigenlijk al een soortgelijke verandering plaatsgevonden, maar nu kan het niet worden verklaard door natuurlijke cycli van opwarming en afkoeling. De veel snellere opwarming wordt veroorzaakt door de stijging van de concentratie broeikasgassen in de atmosfeer, die sinds de industriële revolutie is toegenomen.
Als we vandaag over klimaatverandering spreken, bedoelen we dus vooral antropogene klimaatverandering. Dit is de opwarming van de gemiddelde temperatuur op aarde als gevolg van menselijke activiteiten.
In dit artikel zal ik dus beschrijven hoe de mens is komen te staan voor een van de grootste uitdagingen die de mens ooit heeft meegemaakt. Klimaatverandering is bloedserieus. Het maakt niet uit wat je bezighoudt, klimaatverandering zal ons leven beïnvloeden. Omdat klimaatverandering nu in de 21e eeuw plaatsvindt, en eigenlijk al eerder had moeten worden aangepakt, moeten we echt maatregelen nemen.
Zoals Thomas Newsome al liet weten: “Uit de gegevens die wij hebben is het duidelijk dat we worden geconfronteerd met een klimaatnoodtoestand.”
Ik vind het belangrijk om de tijd die we nog hebben om de natuur te redden, nuttig te besteden. Het kan leiden tot een hoopvolle toekomst voor ons allemaal.
En dat is het ook wel. Als we kijken, zien en horen wat er vanuit het NOS-nieuws voorbij komt over ernstige natuurrampen en schrikbarende nieuwe gegevens, wordt er vaak vergeten om met een hoopvolle blik naar de toekomst te kijken en wat we allemaal wél kunnen doen. En dat is wat ik jullie met deze serie artikelen wil laten zien.
Hoe zijn we hier terechtgekomen?
En weet je wat mij, als toegepast bioloog in opleiding, nog meer opvalt? Precies wat ik in mijn opening al zei: dat wij mensen erg gericht zijn op economische waarde. We willen vooruit, produceren, groeien en steeds meer mogelijkheden creëren. Maar tegelijkertijd beginnen we steeds beter te zien dat deze manier van leven ook gevolgen heeft voor onze ecologische en sociale leefomgeving.
En misschien komen we daardoor langzaam in een nieuwe manier van denken terecht. Niet alleen kijken naar wat iets ons economisch oplevert, maar ook naar wat het betekent voor de natuur, dieren, andere mensen en uiteindelijk voor onszelf.
Tegelijkertijd denk ik dat we als jonge generatie ook een voorbeeld kunnen nemen aan de geschiedenis. Niet alleen om te kijken naar de fouten die eerdere generaties hebben gemaakt, maar juist om te begrijpen waarom bepaalde keuzes toen logisch leken. Als we begrijpen wat er achter die keuzes zat, kunnen we er misschien ook van leren.
Want hadden we bijvoorbeeld echt schoon drinkwater nodig om onze wc door te spoelen? Of hadden we dit veel beter en anders kunnen inzetten?
Dat soort vragen vind ik interessant. Niet om met de vinger naar vorige generaties te wijzen, maar om te kijken wat wij met de kennis die we nu hebben anders kunnen doen.
Wat betekent dit voor ons als toegepast bioloog?
Als toegepast bioloog leren we niet alleen welke planten en dieren er bestaan. Ik leer ook hoe organismen met elkaar en met hun omgeving samenleven. Soms betekent natuur beschermen zelfs dat je als mens moet ingrijpen.
Een voorbeeld hiervan is de Regte Heide, waar wij met school op excursie zijn geweest. Als natuurbeheerder kan je ingrijpen in een leefgebied om het te beschermen en bepaalde soorten te behouden. Ook de geschiedenis van zo’n gebied speelt hierbij een rol. Mensen hebben het landschap door de jaren heen beïnvloed, bijvoorbeeld door landbouw en het houden van vee.
Juist dat vind ik interessant aan natuurbeheer. Je kijkt niet alleen naar wat er nu is, maar ook naar hoe een gebied is ontstaan en wat er nodig is om het in de toekomst te behouden.
Onze eigen voetafdruk
Klimaatverandering gaat uiteindelijk ook over onze eigen keuzes.
Waar komt ons eten vandaan? Hoeveel vliegen we? Hoe verwarmen we onze huizen? Hoeveel spullen kopen we en waar worden die gemaakt?
Al deze keuzes hebben invloed op onze ecologische voetafdruk.
Dat betekent niet dat één persoon verantwoordelijk is voor de hele klimaatverandering. We zijn namelijk ook afhankelijk van hoe energie wordt opgewekt, hoe voedsel wordt geproduceerd, hoe steden zijn ingericht en welke keuzes bedrijven en overheden maken.
Maar juist daarom vind ik het interessant om te kijken naar wat we zelf wél kunnen veranderen.
Wat kunnen we doen?
Een eerste aspect is begrijpen. Begrijpen hoe klimaatverandering werkt, wat broeikasgassen doen, hoe ecosystemen reageren op veranderingen en waarom biodiversiteit belangrijk is.
Vanuit die kennis kunnen we kijken welke keuzes we zelf kunnen maken. Het is natuurlijk nooit volledig te voorspellen hoe de mens als collectief ergens op gaat reageren. Onze voorspelbaarheid werkt niet volledig volgens de basale wetten en algoritmen van de natuur. Daarmee bedoel ik niet dat we het gedrag van de mens moeten goedpraten, of dat wij superieur zijn aan de natuur of haar wetten. Maar wel dat de logica van 1 + 1 = 2 bij de mens niet altijd hetzelfde betekent.
Mensen hebben emoties, ervaringen en overtuigingen en maken keuzes die niet altijd volledig voorspelbaar zijn.
Wat stellen wetenschappers voor?
Wetenschappers stellen onder andere voor om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, fossiele brandstoffen af te bouwen, natuur en biodiversiteit te beschermen en duurzamer om te gaan met voedsel, energie en grondstoffen.
Als we op de huidige voet doorgaan, zullen de gevolgen van klimaatverandering steeds groter worden. Dit heeft bijvoorbeeld gevolgen voor de medische wereld, zoals een hogere ziektelast door luchtverontreiniging, hittestress en de uitbreiding van door vectoren overgebrachte infecties.
Ook zie je dat klimaat en landbouw steeds meer met elkaar verbonden zijn. Burgers blijven bijvoorbeeld dierlijke producten eten, terwijl boeren te maken krijgen met strengere regels en daartegen protesteren. Tegelijkertijd blijven we vliegen en wordt het luchtverkeer verder uitgebreid.
Juist deze tegenstrijdigheden laten zien hoe ingewikkeld de keuzes rondom klimaatverandering zijn.
Anyways, om alles nog even kort samen te vatten
Klimaatverandering is dus niet alleen ts van deze tijd, maar heeft in verschillende periodes plaatsgevonden. We horen veel negativiteit, maar ik denk dat we er ook anders naar kunnen kijken.
In mijn vorige tekst schreef ik al over hoe sterk wij mensen gericht zijn op economische waarde. Misschien moeten we daarom opnieuw nadenken over onze plek op aarde. Misschien moeten we dieren en natuur ook meer meenemen in de keuzes die we als samenleving maken.
Denk eens na over dit. We hebben zoveel biologen, wetenschappers en historici en onze kennis wordt steeds groter. Alleen kijken naar wat iets ons oplevert, kan ervoor zorgen dat we de natuur steeds verder kapotmaken.
Zijn wij als mens bereid om in de 21e eeuw een nieuwe houding aan te nemen tegenover een aarde die steeds verder aan het veranderen is?
Evolutie en tijdschaal
Om jullie op een leuke manier een beter beeld te geven van wanneer bepaalde dingen op aarde zijn ontstaan, heb ik de geschiedenis van de aarde omgezet naar één dag. Eerst: de aarde ontstaat
Daarna: de eerste eencellige organismen, Later: meercellige organismen, veel later: de dinosaurussen. En pas helemaal aan het einde: de eerste mensachtigen en uiteindelijk de moderne mens
Best bijzonder als je bedenkt hoe kort wij er eigenlijk pas zijn.
Gedachtennavigator 